|
GİRİŞ:
İran-Irak-Suriye Türk kültür coğrafyası batı Türk kültür coğrafyasının güney kesimini teşkil eder. Bu coğrafya Orta Doğuda Suriye istikametinde uzanırken kuzey istikametinde ise Kafkasya ve Kırım boyunca devam eder. Bu coğrafya Türk kültürlü halklara binlerce yıldır yurtluk yapmaktadır. Kültürel kimliğin bu coğrafyada da doğal olarak zemininde halk kültürü vardır. Biz bu araştırma yazımızda halk kültürünün sözlü veri unsurlarından sayalar üzerinde duracağız. Çalışmamıza ‘Ana Metin’ olarak Zöhre Vefai’nin “Ozan’ın Saya ve Diğer Şiirleri” isimli bir çalışmasını aldık
Çalışmamızda, Saya konusunda Türkiye’de ve Irakta yapılmış bu alandaki çalışmalara kısaca değinip, İran’dan temin edilen anılan kitaptaki saya örnekleri üzerinde yoğunlaşacağız. Evvelce yapılan çalışmalarda Azerbaycan Anadolu saya uygulaması karşılaştırmaları üzerinde durulmuş, ancak bunlar Koç katımı sayaları ile sınırlı kalmıştır. Sayayı halk edebiyatının bir türü olarak ele alan çalışmalar da bu türün sadece koç katımı boyutu üzerinde durmuşlardır. Bu arada Azerbaycan saya örneklemeleri de değineceğiz. Esasen halk edebiyatı örnekleri bakımında Kuzey ve Güney Azerbaycan Türk halk edebiyatında doğal olarak özel ortaklıklar da vardır. Türkçenin ağızları bakımında da Güney Azerbaycan Türkçesi ile Irak Türkçeleri arasında keza özel münasebet vardır.
Biz çalışmamızı elimizdeki ana metinde “Çoban Sayaları”, Bayram Sayaları”, “Yas sayaları”, “Yağış Sayaları”, Yağış Kesme Sayaları”, “Meclis Sayaları” şeklinde yer alan saya örneklerindeki halk inançlarını irdeleyerek sürdürdük. Kuzey Azerbaycan’da saya nameleri Nevruz/Yeni Gün Bayramı nameleri içerisinde düşünülmüştür. Bunlar “Şum Töreni” nağmeleri ile başlar, “Saya töreni” nağmelerini, Çoban nağmelerini, “Ekinci Nağmeleri”ni ve benzerlerini de kapsarlar. Çalışmamızı edebî tür karşılaştırmasından ziyade halk inançları ortaklıkları arama şeklinde yaptık. Evvelce bu tür bir deneme Ebdüleli Mücazi’nin derlemelerinden hareketle kısmî bir karşılaştırma yapılmıştı. Çalışmamız büyük ölçüde ‘aktarma’ özelliği taşımaktadır.
METİN:
Saya Anadolu Türk halk kültüründe koyunların döllenmesi günü yapılan şenliğe verilen addır. O gün kuzular ana karnında canlanır, hayat bulmuş kabul edilirler. Bereket ile ilgili bu şenlikler bayram niteliği taşır. Bu bayrama Kars ve çıvarında “Saya Kutluğu” olarak bilinir ve kutlanır. Doğu Anadolu çok yaygın olan bu inanç ve uygulamalar şüphesiz başlangıçtaki inançlarda görülen iyelerle ilgilidir. İyeleri memnun etmek için yapılan merasimlerin kalıntılardırlar. Türkiye’de saya söylemleri uzun süre ve hatta hala Koç katımı şiirleri ile sınırlı kalmışken İran Türk kültür coğrafyasında saya yukarıda da örneklendiği gibi adeta hayatın her safhasında kendisini gösteren genel halk şiiri içerinde bir türdür.
Çoban Sayası:
“Selam deyir saya beyler
Birbirinden iyi beyler
Saya geldi görünmez
Selam verdi alınmaz
Bir qoyunla bir geçi
Aklı qara boz geçi
Sayaçıya veriniz
Saya yaxşi sayadı
Yeri yurdu qayadı
Onun gözel sözleri
Yatanları oyadı
Saya saya sayalar
Dağa düşende qayalar
Saya kimden qalıptır
Atalardan qalıptır
Siz sayadan qorxmusuz
Safa yurda qonmusuz
Safa olsun yurdunuz
Ulamasın qurdunuz
Ağ qalsın o anınız
Tox gelsin çobanınız
Saya saya sayalar
Dağ düşende qayalar
Bu saya yaxşi saya
Hem çeşmeye hem çaya
Hem ülkere hem aya
Hem yoxsula hem baya
Bu saya kimden qalıp
Atam Âdemden qalıp
Atam Âdem gelende
Musa çoban olanda
İsa çoban olanda
Hatimlerin hatimi
Dağda çoban olanda
Qızıl buğda bitende
Dünya benyad tapanda
Saya sayalar sayıp
Gün töresin atanda
Saya saya sayalar
Dağ düşende qayalar
Qayalar ay qayalar
Lâçin orada yuvalar
Ana baladan olmaz
Yoxsa zorla alarlar
Bu qaya daşlı qaya
Çanqırlı daşlı qaya
Her dönümden su axar
Çeşmesi yaşlı qaya
Bu qaya almıyaydı
Elması qalmıyaydı
Yazda yediğim burda
Süt idi qaymaq idi
Dağları dereleri
Daşları bereleri
Anlaşaq qoyun sayaq
Bol olsun kereleri
Saya saya sayalar
Saya gelmez qayalar
Saya yaxşi sayaydı
Yeri yurdu qayaydı
Onun gözel sözleri
Yatanları oyadı
Bala bala çepişler
Yuşanın başı dişler
Gider yaylaqı gezer
Geler aranda qışlar
Nenem o ala qoyun
Yolun düz ala qoyun
Yiyen senin sayende
Gedip qız ala qoyun
Çoban ağna düzlere
Qoyma az ala qoyun
Nenem o küçe qoyun
Geydirsin öyce qoyun
Yiyen senin sayave
Dolanır beyce qoyun
Canım o gelin qoyun
Qavzana telin qoyun
Yiyen senin avucundan
Getirip gelin qoyun
Canım o qamer qoyun
Quzusuz emer qoyun
Yiyen senin sayende
Bağlayıp kemer qoyun
Nenem o qaşka qoyun
Minipsen aşqa qoyun
Yiyen senin sayava
Çıxıptı köşke qoyun
Nenem nesil tat qoyun
İlden ile art qoyun
Balalar ölmektedi
Gel olma namert qoyun
Nenem qoyun qarası
Qırxılğı Polat parası
Yaz günü delemesi
Ayazda kernemesi
Qış günü qavurması
Nenem o nazlı qoyun
Qarqavul gözlü qoyun
Peyniri dilim dilim
Qatığı üzlü qoyun
Nenem o şişek qoyun
Yünü bir döşek qoyun
Bulamanı tez yetir
Ağlaşır uşaq qoyun
Nenem boz ala qoyun
Tükü toz ala qoyun
Yiyen senin sayende
Olmaz yad ala qoyun
Nenem o deli qoyun
Dolanıp geli qoyun
Gelinler gözümden
Toxuyur qalı gelin
Nenem o xallı qoyun
Memesi ballı qoyun
Sürü dağdan enende
Giderıq yallı qoyun
Nenem o sarı qoyun
Ayaqlar qarı qoyun
Qapıva bol eylesin
Neslini tarı qoyun
Nenem o qatar geçi
Qayada yatar geçi
Qış soğu gelende
Balasın atar geçi
Nenem o xallı geçi
Emcegi ballı geçi
Uca qaya başında
Tutuptu yallı geçi
Nenem o nazlı qoyun
Sürmeli gözlü qoyun
Peyniri kesme kesme
Qaymağı üzlü qoyun
Nenem qoyun ağı
Dolandı geldi dağı
Yemligini yeniptir
İçer serin bulağı
Nenem qoyun ağı
Nehre dolusu yağı
Çobana çarıq bağı
Qızlara cahaz ağı
Nenem o qızıl qoyun
Yulara düzül qoyun
Kesilmesin damazlıq
Ümür eyle yüz il qoyun
Nenem o aq baş qoyun
Qarlı dağlar aş qoyun
Yağından pilav olar
Quyruğundan aş qoyun
Saya saya sayalar
Çem alıptır qayalar
Gökteki gök bulutlar
Yorganıdır çobanın
Yastı yastı tepeler
Yastığıdır çobanın
Yumru yumru qayalar
Yumruğudur çobanın
Elindeki değnek
Qalxanıdır çobanın
Yanındaki boz köpek
Yoldaşıdır çobanın
Ağzı qara canavar
Düşmanıdır çobanın
Can quzu canım quzu
Tükü qırmızı quzu
Biri bey ağanınkidi
Biri de bey çobanın
Canım o şekil qoyun
Belinde kakıl qoyun
Qaranlıq gecelerde
Arxaca çekil qoyun
Canım qoyunun ağı
Gedip dolanır dağı
Otlar qara qapağı
İçer serin bulağı
Acı olar dırnağı
Şirin olar qaymağı
Qarılar tutar yağı
Olar payız dayağı
Gelin eşer qoylağı
Qızlara çeyiz olar
Çobana çarıq bağı
Uşaqa bilek bağı
Canım o şirin qoyun
Quzuva otlattın qoyun
Sütle doldur emcegin
Sevindir elin qoyun
Canım ala baş qoyun
Gözü qelem qaş qoyun
Qaranlıq gecelerde
Çobana yoldaş qoyun
Canım o nariş qoyun
Yünü bir qarış qoyun
Çoban senden küsüptür
Sütü ver barış qoyun
Canım o gürdü qoyun
Otlattı yurdu qoyun
Ay qaranlıq gecede
Ayağın yere taptır
Görende qurdu qoyun
Canım o saçax qoyun
Bereden qaçacağ qoyun
Mene egri baxanın
Gözüne pıçax qoyun
Saya saya sayalar
Dereler ay qayalar
Dağları dereleri
Daşları bereleri
Oturun qoyun sağın
Bol olsun kereleri
Keresini qoyunun
Acımızdan gezerik
Devresini qoyunun
Qoyun var kere gezer
Qoyun var göre gezer
Gedir dağları otlar
Gelir obanı bezer
Toxlu kesesin at otlar
Cobana fursand olar
Sürüden ayrı düşen
Yüz qurda qısmet olar
Saya saya sayalar
Çoraqlar da boz alar
Gönlü gelse saz alar
Çoban gözle qoyunu
Yolda birden söz alar
Sağa yatar yüz alar
Sula yatar yüz alar
Eli çanaklı qızlar
Qoyun yolunu gözler
Ak bilekli gelinler
Sağam sağam desinler
Bal qaymaqlı yesinler
Saya saya sayalar
Dolu düşüp qayar
Sürünü qaytar getir
Sel basar ay aparar
Qoyun gelir yol olsun
Yolun sağı sol olsun
Yaxşi otar sürünü
Yağı sütü bol olsun
Say saya sayadan
Qoyun gelir qayadan
Sayaçıya pay veren
Damazlıqı mayadan
Dağdan enen sürüdü
Dağı duman bürüdü
Gelin sütü az qaynat
Qazanda süt çürüdü
Qoyun dolsun hiyata
Altına qap qoyulsun
Yağından pay verenin
İkice oğlu olsun
Say saya sayadı
Onun yeri qayadı
Qoyun baxar dağlara
Sel tek axar bağlara
Arandan gelir sürü
Yayda çıxar dağlara
Yerir yerir kerneşer
Ayağı yele yer eşer
Gezer dağlar düşünü
Boynuz vurar dövüşer
Sürüde var aq qoyun
Qalın sizi sağ qoyun
Quyruğvuzu besleyin
Qapaqda qışlaq qoyun
Sürünün gözü qoyun
Dolan gel düzü qoyun
İlde cut ekiz getir
Sevindir bizi qoyun
Qoyunun yüzü geldi
Dolandı düzü geldi
Çobanın qucağında
Bir emlik quzu geldi
Süründe var az qoyun
Keyf damağı saz qoyun
Çoban qurttan çekinse
Çıxınmaz çöle qoyun
Saya saya sayalar
|